لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا و هاتنی وەرزی سارد، حاڵەتەکانی تووشبوون بە پەتای وەرزی (Anfluwenza) ڕوو لە زیادبوون دەکەن. پەتای وەرزی نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی گوازراوەیە کە کۆئەندامی هەناسەدان تووش دەکات و کاریگەری لەسەر تەندروستیی گشتیی کۆمەڵگە دەبێت. لەم ڕاپۆرتەدا بە وردی باسی نیشانەکان، هۆکارەکان، ڕێگاکانی خۆپاراستن و شێوازەکانی چارەسەرکردن دەکەین.
پەتای وەرزی چییە؟
پەتای وەرزی نەخۆشییەکی ڤایرۆسی تیژە کە بەهۆی جۆرە جیاوازەکانی ڤایرۆسی ئەنفلۆنزاوە دروست دەبێت. ئەم ڤایرۆسە زۆر بە خێرایی لە ڕێگەی هەواوە (کاتێک کەسێکی تووشبوو کۆکە یان پژمین دەکات) یان لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆوە دەگوازرێتەوە بۆ کەسانی دەوروبەر.
دیارترین نیشانەکانی پەتا
نیشانەکانی پەتا بە شێوەیەکی کتوپڕ دەردەکەون و بەراورد بە سەرمابوونی ئاسایی زۆر توندترن. گرنگترین نیشانەکان برێتین لە:
١.بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەش (تا) ولەرزین.
٢.ئازاری توندی ماسولکەکان و جومگەکان.
٣.مانووبوون و بێهێزییەکی گشتی.
٤.سەرئێشەی بەردەوام
٥.کۆکەی وشک و بێزارکەر.
٦.ئازار یان هەستی سووتانەوە لە گەروودا.
٧.لووت لێکردن یان گیرانی لووت.
٨.لە هەندێک حاڵەتدا (بەتایبەت لە منداڵاندا)، ڕەنگە نیشانەی وەک سکچوون و ڕشانەوەش ببن.
مەترسییەکانی پەتا بۆ کێ زیاترە؟
هەرچەندە زۆرینەی تووشبووان لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ کێشە چاکدەبنەوە، بەڵام هەندێک توێژ هەن کە مەترسیی تووشبوونیان بە نەخۆشیی توند یان ئاڵۆزییەکان زۆرترە: ١.ئافرەتانی دووگیان.
٢.منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵ.
٣.بەساڵاچووان (تەمەن سەرووی ٦٥ساڵ).
٥.ئەو کەسانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە (وەک ڕەبۆ، نەخۆشییەکانی دڵ، شەکرە، یان لاوازیی کۆئەندامی بەرگری).
ڕێگاکانی خۆپاراستن
خۆپاراستن هەمیشە باشتر و ئاسانترە لە چارەسەرکردن. بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی تووشبوون بە پەتای وەرزی، پێویستە ئەم ڕێکارانە پەیڕەو بکرێن:
١.وەرگرتنی ڤاکسین: ساڵانە وەرگرتنی ڤاکسینی ئەنفلۆنزا (بەتایبەت پێش دەستپێکردنی وەرزی ساردماوە) باشترین قەڵغانی بەرگرییە.
٢.پاکوخاوێنیی کەسی: شوشتنی بەردەوامی دەستەکان بە ئاو و سابوون بۆ ماوەی لانیکەم ٢٠ چرکە، یان بەکارهێنانی خاوێنکەرەوەی ئەلخۆلی.
٣.دوورکەوتنەوە لەبەرکەوتن: خۆپاراستن لە نزیکبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کەسانی نەتەندروست و هەڵگری پەتا.
٤.داپۆشینی دەم و لووت: لە کاتی کۆکە و پژمیندا، بەکارهێنانی دەسڕێک یان قۆڵ بۆ داپۆشینی دەم و لووت بۆ ئەوەی ڤایرۆسەکە بڵاونەبێتەوە.
٥.بەهێزکردنی کۆئەندامی بەرگری: خواردنی خۆراکی تەندروست، سەوزە و میوەی دەوڵەمەند بە ڤیتامین سی، خواردنەوەی بڕێکی زۆر لە ئاو و شلەمەنیەکان، و خەوی پێویست.
شێوازەکانی چارەسەرکردن
زۆرینەی کات پەتا بە پشوودان و چارەسەرە سەرەتاییەکان لە ماڵەوە تێپەڕ دەبێت، چونکە ڤایرۆسە و دژەبیۆتیک (Antibiotics) سودیان بۆی نییە مەگەر بە ڕێنوێنیی پزیشک بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکی لاوەکی بەکتریایی. دیارترین ڕێکارەکانی چارەسەر بریتین لە:
١.پشووپێدانی تەواو: دانی دەرفەت بە لەش بۆ ئەوەی وزەی خۆی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسەکە تەرخان بکات.
٢.خواردنەوەی شلەنییەمەنیی گەرم: وەک شۆربا، چای گیایی، و بڕێکی زۆر ئاو بۆ دوورکەوتنەوە لە وشکبوونەوەی لەش.
٣.بەکارهێنانی دەرمانی بێڕەچەتە: وەک دابەزێنەرەکانی گەرمی و ئازارشکێنەکان (وەک پاراسێتامۆڵ) بە ڕەچاوکردنی ڕێنمایی پزیشک یان دەرمانساز.
٤.مانەوە لە ماڵەوە: بۆ ڕێگریکردن لە گواستنەوەی نەخۆشی بۆ کەسانی تر لە شوێنی کار یان ناوەندەکانی خوێندن.
٥.ئەگەر نیشانەکان زۆر توند بوون، وەک کورتبوونی هەناسە، ئازاری توندی سنگ، بەرزیی بەردەوامی تا بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک، یان تێکچوونی هۆشیاری، پێویستە بە خێرایی سەردانی نزیکترین ناوەندی تەندروستی یان پزیشک بکرێت.
سەرچاوەی وەرگرتنی زانیاری :
ڕێنمایی و پروتۆکۆلەکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) و سەنتەرەکانی کۆنتڕۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان (CDC) سەبارەت بە پەتای وەرزی (ئەنفلۆنزا).
هەندێک خواردن و خواردنەوەی جێگرەوە بۆ ئەو نەخۆشانەی نایەنەوێت دەرمان بەکاربێنن:
١.شلەمەنییە گەرمەکان و ئاو
شۆربای مریشک / بەپێی توێژینەوەکانی National Institutes of Health (NIH)، شۆربای مریشک دژە هەوکردنە، ڕێڕەوی هەناسەدان دەکاتەوە و جەستە بە شێداری دەهێڵێتەوە
ئاو و ئاوی شلەتێن: گرنگترین خاڵ ڕێگریکردنە لە وشکبوونەوەی جەستە، بەتایبەت ئەگەر تا لەگەڵ بێت.چای گیایی (سەوز، نەعناع، یان گژوگیا): دەوڵەمەندن بە دژەئۆکسانەکان (Antioxidants) کە یارمەتی کەمکردنەوەی توندی نیشانەکان دەدەن .
٢.بەهێزکەرە سروشتییەکانی بەرگری /هەنگوین: سەرچاوە پزیشکییەکانی وەک Mayo Clinic پشتڕاستی دەکەنەوە کە هەنگوین دژە بەکتریا و دژە ڤایرۆسێکی بەهێزە و بۆ هێورکردنەوەی کۆکە و قورگئێشە زۆر کاریگەرە. (تێبینی: نابێت بدرێت بە منداڵی خوار تەمەن یەک ساڵ).سیر و زەنجەفیل: سیر ماددەی (Allicin)ی تێدایە کە بەرگری بەهێز دەکات. زەنجەفیل دژە هەوکردنە و هێڵنجدان و کێشەکانی گەدە کەم دەکاتەوە.زەردەچەوە: ماددەی کەرکەمین (Curcumin)ی تێدایە کە دژە هەوکردنێکی بەهێزە.
٣. ئەو خۆراکانەی دەوڵەمەندن بە ڤیتامین و کانزاکان
میوە مزرەمەنییەکان (پرتەقاڵ، لیمۆ، کیوی، بیبەر): دەوڵەمەندن بە ڤیتامین C. هەرچەندە ڕێگری تەواو لە پەتاکە ناکات، بەڵام ماوەی نەخۆشەکە کورت دەکاتەوە.
ماست و خۆراکی ترشێنراو (Probiotics): بەپێی بابەتێکی WebMD، بەکتریای سوودبەخشی ناو ماست بەرگری ڕیخۆڵە و جەستە بەهێز دەکات دژی هەوکردنی کۆئەندامی هەناسە.
خۆراکە دەوڵەمەندەکان بە زینک (Zinc): وەک هێلکە، چەرەسات، و پاقلەمەنییەکان کە یارمەتی دروستکردنی خڕۆکە سپییەکانی خوێن دەدەن بۆ شەڕکردن دژی ڤایرۆسەکە
